Lịch sử & câu chuyện.
Thành Đồ Bàn — tên Chăm Pa là Vijaya — được xây dựng vào khoảng thế kỷ 10 khi vương quốc Chăm Pa dời đô về phía nam sau nhiều lần bị quân Đại Việt tấn công từ phía bắc. Trong hơn 500 năm (khoảng năm 999–1471), Đồ Bàn là trung tâm chính trị, tôn giáo và kinh tế của vương quốc Chăm Pa — một trong những cường quốc biển quan trọng nhất Đông Nam Á thời Trung Đại, kiểm soát tuyến thương mại gia vị từ Ấn Độ sang Trung Hoa. Tường thành hình chữ nhật dài khoảng 1.400 mét theo chiều đông-tây và 1.100 mét theo chiều bắc-nam, bao quanh một khu vực hoàng cung rộng lớn với nhiều đền tháp và cung điện. Tổng chu vi tường thành khoảng 7km, xây bằng đất đắp nện kết hợp với gạch Chăm ở các vị trí trọng yếu.
Ngày 22 tháng 3 năm 1471, đại quân Đại Việt dưới sự chỉ huy trực tiếp của vua Lê Thánh Tông đã phá vỡ tường thành Đồ Bàn sau ba ngày bao vây. Vua Chăm Pa Trà Toàn bị bắt; hơn 60.000 người Chăm bị giết và khoảng 30.000 người khác bị bắt làm nô lệ theo biên niên sử Đại Việt. Sau trận đánh này, vương quốc Chăm Pa mất phần lớn lãnh thổ phía bắc và chỉ còn tồn tại dưới dạng các tiểu quốc nhỏ ở phía nam cho đến thế kỷ 17. Thành Đồ Bàn bị Lê Thánh Tông đổi tên thành Thành Hoàng Đế và được sử dụng làm trung tâm hành chính của đất Quảng Nam mới chiếm.
Ba thế kỷ sau, năm 1776, Nguyễn Nhạc — người anh cả trong ba anh em Tây Sơn — chọn chính Thành Đồ Bàn làm đại bản doanh của phong trào khởi nghĩa. Ông cho sửa chữa và tăng cường tường thành, xây thêm các công trình quân sự và đặt tên lại là Thành Hoàng Đế. Từ đây, quân Tây Sơn xuất phát đánh chiếm Sài Gòn năm 1777, rồi sau đó Nguyễn Huệ đánh tan quân Thanh tại Hà Nội năm 1789. Đây là lần duy nhất trong lịch sử Việt Nam một kinh đô cũ được tái sử dụng làm căn cứ cho một cuộc cách mạng hoàn toàn khác về văn hóa và sắc tộc.
Ngày nay phần lớn diện tích thành Đồ Bàn đã trở thành khu dân cư của thị trấn Bình Định, huyện An Nhơn. Tường thành chỉ còn những đoạn rải rác, nhiều nhất là đoạn phía bắc và phía đông. Trong lòng khu vực thành có đền Bà Hoả (thờ vua bà Chăm Pa), một số tháp Chăm nhỏ và bia đá ghi lịch sử. Năm 2007 Thành Đồ Bàn được công nhận Di tích Quốc gia Đặc biệt. Dự án khảo cổ học quốc tế đang tiến hành khai quật nhiều vị trí trong thành — nhiều hiện vật đã được đưa về Bảo tàng Bình Định và Bảo tàng Chăm Đà Nẵng.
Đồ Bàn là nơi duy nhất ở Việt Nam mà bạn có thể đứng trên đất của cả hai nền văn minh — Chăm Pa và Tây Sơn — trong cùng một khoảnh khắc.
— Lê Thị Thu Hiền, Viện Khảo cổ học Việt Nam
Điểm nổi bật không thể bỏ qua.
Đoạn tường thành phía bắc dài khoảng 400 mét là phần còn nguyên vẹn nhất của Thành Đồ Bàn, cao từ 3 đến 5 mét với lớp đất đắp bên ngoài và gạch Chăm bên trong. Đây là nơi tốt nhất để cảm nhận quy mô thực sự của công trình phòng thủ 1.000 năm tuổi và phân biệt được kỹ thuật xây dựng Chăm Pa so với các thành lũy Việt Nam thời sau.
Ngay trong lòng thành có đền Bà Hoả thờ một vị vua bà của Chăm Pa — dấu vết của tín ngưỡng Mẫu Hệ trong xã hội Chăm Pa vốn theo chế độ mẫu hệ. Đền nhỏ nhưng thường xuyên có người dân địa phương đến thắp hương — đây là ví dụ hiếm có về tín ngưỡng dân gian Chăm Pa tồn tại trong cộng đồng người Việt sau 500 năm đồng hóa.
Nhiều hố khai quật đang mở trong khu vực thành — các nhà khảo cổ Việt Nam và quốc tế đang tìm kiếm dấu vết hoàng cung, hệ thống thoát nước và các công trình tôn giáo. Khi may mắn, du khách có thể quan sát công việc khai quật từ xa và thấy các lớp hiện vật Chăm Pa, Tây Sơn và cả thời Pháp chồng chất lên nhau trong cùng một địa tầng.
Hỏi người dân địa phương tại thị trấn Bình Định về "đoạn tường thành phía bắc" — đây là đoạn dài nhất và dễ tiếp cận nhất, nhưng không có biển chỉ dẫn từ đường quốc lộ. Buổi sáng sớm thường có nhóm nghiên cứu hoặc sinh viên khảo cổ làm việc tại khu vực khai quật — hỏi lịch sự có thể được giải thích thêm nhiều chi tiết thú vị.
Cách tham quan & di chuyển.
Đến Thành Đồ Bàn
Thành Đồ Bàn nằm tại thị trấn Bình Định, huyện An Nhơn — cách Quy Nhơn khoảng 30km về phía bắc theo quốc lộ 1A. Xe buýt Quy Nhơn – An Nhơn chạy thường xuyên và dừng gần thị trấn Bình Định. Thuê xe máy là cách linh hoạt nhất để tự khám phá khu vực tường thành rải rác.
Tham quan hiệu quả
Thành không có biển chỉ dẫn rõ ràng — tải bản đồ offline Google Maps với điểm đánh dấu "Thành Đồ Bàn" trước khi đi. Dành 2 tiếng để đi vòng quanh đoạn tường phía bắc, thăm đền Bà Hoả và xem các hố khai quật. Kết hợp trong cùng chuyến với Tháp Bánh Ít (cách 15km) và đền thờ Tây Sơn gần đó.
Nguồn tham khảo
- 1.Thành Đồ Bàn — kinh đô Chăm Pa trên đất Bình Định
Báo Nhân Dân · 2026-06-26
- 2.Thành Đồ Bàn Bình Định — dấu ấn ngàn năm Chăm Pa
Tạp chí Tổ Quốc · 2026-06-26