Tháp Bánh Ít

Lịch sử & câu chuyện.

Tháp Bánh Ít là cụm bốn ngọn tháp Chăm Pa xây dựng vào thế kỷ 11, tọa lạc trên bốn ngọn đồi thấp thoai thoải cạnh quốc lộ 1A ở huyện Tuy Phước. Theo vũ trụ quan Hindu của người Chăm, mỗi tháp tương ứng với một hướng không gian của thế giới thần thánh — bố cục đó cho thấy cụm tháp này không phải là đền thờ riêng lẻ mà là một thánh địa hoàn chỉnh theo mô hình mandala. Tháp chính (tháp Cổng) là công trình lớn nhất và cao nhất, tọa lạc trên đồi bắc; tháp Yên Ngựa nằm trên đồi cao nhất phía tây; trong khi tháp Hỏa và tháp Bia nằm ở hai đồi thấp hơn phía nam. Cả bốn tháp đều xây bằng gạch Chăm nung không dùng vữa với hoa văn điêu khắc thần Shiva, Brahma, Apsara và Kala.

Tên gọi "Bánh Ít" là một trong những câu chuyện dân gian thú vị nhất trong hành trình người Việt tiếp nhận di sản Chăm Pa. Khi dân cư Việt định cư quanh khu vực Tuy Phước sau thế kỷ 15, họ nhìn lên những ngọn tháp Chăm hình nón nhọn và thấy chúng giống hệt loại bánh ít (hay còn gọi là bánh ít lá gai) — loại bánh lá hình chóp nhọn màu đen đặc trưng của người miền Trung. Cái tên dân gian đó gắn bó với cụm tháp thánh địa Hindu đến tận hôm nay, vừa buồn cười vừa thể hiện quá trình "Việt hoá" tự nhiên của ký ức văn hoá. Trong các tài liệu học thuật Pháp và Việt đầu thế kỷ 20, cụm tháp có tên học thuật là Tháp Thị Thiện — nhưng không ai gọi theo tên đó trong cuộc sống hàng ngày.

Mỗi ngọn tháp trong cụm Bánh Ít có đặc điểm kiến trúc và điêu khắc riêng. Tháp Cổng — lớn nhất — có phần đế rộng với những cột trụ nhỏ trang trí và phù điêu thần Shiva nổi bật. Tháp Yên Ngựa — tên đặt vì hình dáng mái tháp trông như yên ngựa nhìn từ xa — có phong cách điêu khắc tinh xảo nhất trong cả cụm. Tháp Hỏa và Tháp Bia nhỏ hơn và bị hư hại nhiều hơn, nhưng vẫn cho thấy kỹ thuật xây dựng gạch Chăm đặc trưng với những hàng gạch sít chặt không vữa. Tổng hợp cả bốn tháp trên bốn đồi tạo ra một cụm di tích có thể quan sát từ nhiều góc độ khác nhau khi đi vòng quanh.

Tháp Bánh Ít nằm cạnh quốc lộ 1A và có thể nhìn thấy từ xa khi đi tàu hỏa hoặc xe trên đường Bắc-Nam — điều này khiến nhiều người biết đến cụm tháp nhưng lại ít người dừng lại tham quan kỹ. Nếu bạn đang trên tuyến đường Quy Nhơn – Đà Nẵng hay ngược lại, Tháp Bánh Ít là điểm dừng nghỉ lý tưởng trong khoảng 1–1,5 tiếng — quá ngắn để là điểm đến chính nhưng quá đẹp để bỏ qua khi đi ngang. Nếu kết hợp với Thành Đồ Bàn (cách 10km phía bắc) và Bảo tàng Quang Trung (thêm 30km nữa vào Tây Sơn), bạn có một hành trình lịch sử Bình Định từ thời Chăm Pa đến Tây Sơn trong một ngày.

Điểm nổi bật không thể bỏ qua.

Cách tham quan & di chuyển.

Đến Tháp Bánh Ít

Tháp Bánh Ít nằm cạnh quốc lộ 1A tại km 1055, cách Quy Nhơn khoảng 20km về phía bắc — rất dễ nhận ra từ đường vì bốn ngọn tháp đứng trên đồi. Xe máy hoặc ô tô từ Quy Nhơn mất 25–30 phút. Có bãi đậu xe nhỏ tại chân đồi. Kết hợp trong cùng ngày với Thành Đồ Bàn (10km về phía nam) và Bảo tàng Quang Trung (30km phía tây).

Tham quan tại chỗ

Dành 1–1,5 tiếng để leo lên cả bốn đồi và quan sát từng tháp. Đi giày kín — đường lên các đồi nhỏ không lát đường và có cỏ. Nhân viên tại chỗ thường có thể giải thích cơ bản về từng tháp bằng tiếng Việt. Tháp Yên Ngựa (đồi phía tây) cần leo thêm 5 phút so với Tháp Cổng nhưng đáng công hơn về mặt kiến trúc.