Lịch sử & câu chuyện.
Bán đảo Sơn Trà nhô ra Biển Đông như một bức tường tự nhiên bảo vệ vịnh Đà Nẵng, trải rộng hơn 4.400 ha với địa hình núi rừng nhiệt đới nguyên sinh chỉ cách trung tâm thành phố vài cây số. Đây là diện tích rừng nguyên sinh thấp hiếm còn sót lại ở miền Trung Việt Nam, nuôi dưỡng 287 loài chim, 106 loài bò sát và đặc biệt là quần thể voọc chà vá chân đỏ — loài linh trưởng được các nhà khoa học mệnh danh 'rực rỡ nhất thế giới' với bộ lông ngũ sắc lộng lẫy. Từ thế kỷ 19 Sơn Trà từng là căn cứ quân sự của người Pháp; thời chiến tranh Việt Nam, quân đội Mỹ đặt tại đỉnh Bàn Cờ 696 mét trạm STRATCOM — cơ sở radar truyền tin tuyệt mật — và gọi núi này là 'Monkey Mountain' vì sự hiện diện đông đảo của voọc. Ngày nay bán đảo được bảo vệ như khu dự trữ thiên nhiên và là nơi leo núi, cắm trại ngắm voọc được giới trẻ Đà Nẵng yêu thích.
Voọc chà vá chân đỏ (Pygathrix nemaeus) là loài đang nguy cấp theo IUCN, và Sơn Trà chứa đựng 50–60% tổng số cá thể còn lại trên toàn thế giới. Bộ lông kết hợp năm màu sắc — mặt vàng cam rực, cổ trắng, thân xám, đùi đỏ tươi và tứ chi đen — khiến loài này trở thành một trong những sinh vật đẹp nhất Việt Nam. Buổi sáng sớm từ 6–8 giờ, các đàn voọc 10–20 con thường xuống gần đường mòn và đường nhựa ven rừng để kiếm lá non và quả — đây là cơ hội quan sát tốt nhất. Không giống các bãi tắm, Sơn Trà không có giờ mở cửa: người yêu thiên nhiên có thể đến bất cứ lúc nào, nhưng sáng sớm trước bình minh mang lại trải nghiệm hoàn toàn khác biệt — sương mù còn lơ lửng trong tán rừng, tiếng chim gọi sáng và bóng voọc di chuyển trong bóng tối lọc sáng.
Đỉnh Bàn Cờ 696 mét là điểm cao nhất Sơn Trà và là vị trí chiến lược quan trọng xuyên suốt lịch sử cận đại. Tên 'Bàn Cờ' (Chess Board) xuất phát từ truyền thuyết dân gian về cuộc cờ giữa hai vị thần tiên — bàn cờ đá được cho là vẫn còn trên đỉnh. Trong thời chiến Mỹ, đây là địa điểm của trạm STRATCOM (Strategic Communications Command) — một hệ thống radar và liên lạc tuyệt mật kiểm soát thông tin quân sự cho toàn khu vực Đông Nam Á. Người lính Mỹ đặt biệt danh 'Monkey Mountain' vì đàn voọc thường xuyên xuất hiện xung quanh căn cứ. Ngày nay từ đỉnh Bàn Cờ có thể nhìn toàn cảnh vịnh Đà Nẵng, Cù Lao Chàm và trong ngày trời quang đãng thấy mờ đường bờ biển Hội An phía Nam.
Sơn Trà đứng trước một thách thức bảo tồn cấp bách: áp lực phát triển du lịch nghỉ dưỡng cao cấp đã dẫn đến các dự án xây dựng trong vùng lõi bảo tồn, gây lo ngại nghiêm trọng từ giới khoa học trong và ngoài nước. Chiến dịch bảo vệ Sơn Trà được các tổ chức phi lợi nhuận, nhà nghiên cứu và người dân Đà Nẵng lên tiếng mạnh mẽ, thu hút sự chú ý của dư luận quốc gia suốt nhiều năm. Bán đảo hiện nằm trong danh sách ưu tiên bảo tồn đa dạng sinh học quốc gia với các quy định khoanh vùng ngày càng nghiêm ngặt. Đến với Sơn Trà hôm nay là đặc quyền — nhưng cũng là trách nhiệm: mỗi du khách tuân thủ quy định bảo tồn chính là một phiếu bầu cho tương lai của loài voọc và khu rừng nguyên sinh độc nhất này.
Voọc chà vá chân đỏ là linh trưởng rực rỡ màu sắc nhất thế giới — và Sơn Trà đang giữ hơn một nửa số cá thể còn lại của chúng.
WWF Vietnam, Red-Shanked Douc Conservation Report, 2019
Điểm nổi bật không thể bỏ qua.
Sơn Trà là ngôi nhà của gần 50–60% tổng số voọc chà vá chân đỏ (Pygathrix nemaeus) còn sống trên toàn thế giới — loài linh trưởng đặc hữu Đông Dương với bộ lông kết hợp năm màu sắc: đỏ, trắng, đen, vàng và xám, được các nhà khoa học mệnh danh là 'linh trưởng rực rỡ nhất thế giới'. Khác với nhiều loài khỉ nhút nhát, voọc Sơn Trà tương đối dạn người và thường xuất hiện gần đường mòn vào buổi sáng sớm 6–8 giờ để kiếm ăn. Khách trekking thường gặp từng đàn 10–20 con nhảy từ cành này sang cành khác ngay trên đầu. Tình trạng bảo tồn hiện tại là Nguy cấp (Endangered) theo IUCN, khiến mỗi lần gặp voọc tại Sơn Trà trở thành đặc quyền hiếm có toàn cầu.
Đỉnh Bàn Cờ cao 696 mét là điểm cao nhất bán đảo Sơn Trà và từng là vị trí chiến lược tối quan trọng trong thời kỳ Chiến tranh Việt Nam: quân đội Mỹ đặt tại đây Trạm STRATCOM (Strategic Communications Command) — một cơ sở radar và truyền tin tuyệt mật kiểm soát một phần không phận Đông Nam Á. Tên 'Monkey Mountain' do lính Mỹ đặt vì sự hiện diện đông đảo của voọc quanh căn cứ. Truyền thuyết dân gian Việt Nam kể rằng tên 'Bàn Cờ' xuất phát từ cuộc cờ giữa hai vị thần tiên trên đỉnh núi — bàn cờ đá vẫn còn đó. Từ đỉnh, du khách nhìn thấy toàn bộ vịnh Đà Nẵng, Cù Lao Chàm và trong ngày trời quang đãng có thể thấy Hội An ở phía Nam.
Rừng Sơn Trà là diện tích rừng nguyên sinh nhiệt đới thấp hiếm hoi còn sót lại ở miền Trung Việt Nam — hơn 4.400 ha với tán rừng che phủ liên tục từ mặt biển lên đến đỉnh núi 696 mét. Hệ sinh thái này nuôi dưỡng 287 loài chim, 106 loài bò sát, 32 loài thú và hàng nghìn loài thực vật chưa được định danh đầy đủ. Chùa Linh Ứng Bãi Bụt nằm ở đầu phía Tây Nam bán đảo (khác với Linh Ứng trên đỉnh núi) cùng tượng Quan Âm 67 mét là điểm hành hương nổi tiếng nhìn thẳng ra biển. Tuy nhiên bán đảo đang đối mặt với áp lực phát triển nghiêm trọng — các dự án resort cao cấp trong vùng lõi là mối lo ngại liên tục của giới khoa học bảo tồn Việt Nam và quốc tế.
Tuyến đường nhựa dài gần 30 km vòng quanh bán đảo là tuyến đường yêu thích của người đi xe máy và đạp xe địa hình, với nhiều điểm dừng ngắm cảnh ngoạn mục ra Vịnh Đà Nẵng và Biển Đông. Bãi Bắc và bãi Tiên Sa ẩn mình ở phía trong vịnh chỉ tiếp cận được bằng tàu thuyền hoặc trekking vượt rừng — nước trong vắt, rạn san hô khoẻ mạnh và hoàn toàn không có khu dịch vụ du lịch. Tuyến đường mòn leo bộ từ cổng vào phía Nam lên đỉnh Bàn Cờ dài khoảng 8 km, vượt qua nhiều con suối nhỏ và vạt rừng nguyên sinh dày đặc. Đây là loại trải nghiệm đô thị hoang dã hiếm có — rừng nguyên sinh, voọc và rạn san hô cách trung tâm thành phố một triệu dân chưa đầy 10 phút xe máy.
Đừng cho voọc ăn dù chúng lại gần — thức ăn của con người có thể gây hại cho sức khỏe của voọc và phá vỡ hành vi tự nhiên của chúng. Hãy giữ khoảng cách ít nhất 5 mét và chỉ chụp ảnh bằng ống kính tele.
Cách tham quan & di chuyển.
Cách di chuyển và khám phá bán đảo
Xe máy là lựa chọn tốt nhất: Từ trung tâm Đà Nẵng theo hướng Đông Bắc, vượt cầu Sông Hàn hoặc cầu Thuận Phước, rồi theo đường Ngô Quyền lên bán đảo. Hành trình vòng quanh bán đảo khoảng 30 km, mất 2–3 tiếng nếu dừng tại các điểm ngắm cảnh. Ô tô có thể vào nhưng một số đoạn đường hẹp và dốc, đặc biệt gần đỉnh Bàn Cờ. Không có xe buýt công cộng lên đỉnh — xe máy thuê (100.000–150.000 VND/ngày) hoặc taxi là lựa chọn phổ biến. Đặt lịch qua các công ty trekking địa phương nếu muốn có hướng dẫn viên am hiểu rừng và voọc.
Lưu ý để ngắm voọc và bảo vệ rừng
Thời điểm tốt nhất ngắm voọc: Khởi hành trước 6 giờ sáng — voọc hoạt động nhiều nhất lúc 6–8 giờ tại các vạt rừng gần đường mòn, đặc biệt đoạn từ cổng phía Nam lên km 8. Tuyệt đối không cho voọc ăn — thức ăn của người gây rối loạn tiêu hóa và thay đổi hành vi tự nhiên của chúng; giữ khoảng cách ít nhất 5 mét. Mang theo áo nhẹ vì đỉnh Bàn Cờ thường mát hơn thành phố 4–6°C. Không xả rác trong rừng — bán đảo là khu bảo tồn thiên nhiên, túi nylon và rác thải là mối đe dọa trực tiếp cho voọc và chim hoang dã. Mùa đẹp nhất: tháng 3–9, trời khô, tầm nhìn xa và voọc dễ quan sát.