Lịch sử & câu chuyện.
Địa đạo Củ Chi là hệ thống đường hầm ngầm dài gần 250 km được đào hoàn toàn bằng tay trong nhiều thập kỷ, trải rộng trên diện tích hơn 400 km² thuộc huyện Củ Chi, cách trung tâm TP.HCM khoảng 70 km về phía tây bắc. Công việc đào hầm bắt đầu khoảng năm 1948 tại hai xã Tân Phú Trung và Phước Vĩnh An dưới sự lãnh đạo trực tiếp của các đồng chí Nguyễn Văn Linh, Võ Văn Kiệt và Trần Bạch Đằng trong kháng chiến chống Pháp, rồi được mở rộng đáng kể trong Chiến tranh Việt Nam khi địa đạo trở thành sở chỉ huy, bệnh xá, bếp ăn, xưởng vũ khí và nơi trú ẩn cho hàng nghìn chiến sĩ và dân thường. Mỹ ném xuống Củ Chi hơn 500.000 tấn bom và rải 480 tấn hóa chất khai quang; chiến dịch Cedar Falls tháng 1 năm 1967 đưa 30.000 quân với xe tăng ủi sạch nhiều làng mạc để lộ miệng hầm — nhưng đất sét đỏ của vùng Củ Chi vừa đủ cứng để không sụp đổ dưới sức nặng của xe tăng, lại vừa đủ mềm để đào bằng cuốc xẻng thô sơ. Ngày 17 tháng 9 năm 1967, Củ Chi được Nhà nước phong tặng danh hiệu "Đất thép thành đồng" — một danh hiệu mà không bom đạn nào có thể cướp đi.
Hệ thống địa đạo có ba tầng ở độ sâu khác nhau: tầng nông nhất (3-4 m) dùng để di chuyển và sinh hoạt, tầng giữa (6-8 m) là nơi ở và làm việc của cán bộ, tầng sâu nhất (8-12 m) là sở chỉ huy kiên cố chống được bom B-52. Bếp Hoàng Cầm — phát minh năm 1961 của kỹ sư Hoàng Cầm — là một giải pháp thiên tài: ống khói được phân nhánh và dẫn xuyên qua lớp đất để khói thoát ra nhiều điểm cách xa bếp, vô hình từ trên không; mùi cơm nấu cũng được tản đi theo nhiều hướng để tránh bị chó nghiệp vụ đánh hơi. Hơn 500 km chiến hào kết nối các miệng địa đạo đã tạo thành một hệ thống phòng thủ hoàn chỉnh với bẫy địa lôi sáng tạo, ụ súng ngụy trang và lối thoát hiểm dưới lòng sông Sài Gòn. Trong chiến tranh, đây là một thành phố ngầm hoàn chỉnh với trường học, rạp chiếu phim, xưởng đúc súng đạn và sân khấu văn công biểu diễn cổ vũ tinh thần chiến đấu. Những người phụ nữ Củ Chi — được gọi là "đội quân tóc dài" — đóng vai trò không thể thiếu trong việc đào và duy trì hệ thống này suốt nhiều năm kháng chiến.
Khuôn viên khu di tích Bến Dược còn lưu giữ Đền tưởng niệm liệt sĩ Bến Dược — khánh thành năm 1995 với tháp cao 10,6m và 45.666 tấm bia khắc tên các liệt sĩ. Đây là công trình tưởng niệm tập thể lớn nhất Đông Nam Bộ, nơi hàng năm diễn ra lễ tưởng niệm ngày 27 tháng 7 thu hút hàng chục nghìn người. Hai khu di tích Bến Dược (70 km) và Bến Đình (40 km) có nội dung tương tự nhưng Bến Dược yên tĩnh và ít đông hơn — phù hợp với những ai muốn tham quan thực sự sâu sắc. Tour đêm "Trăng chiến khu" ra mắt ngày 28 tháng 8 năm 2023 — trải nghiệm 2,5 tiếng theo 9 cảnh diễn với sân khấu Trần Hữu Trang và phim 3D về chiến dịch Cedar Falls — đã trở thành trải nghiệm hút khách nhất, bán hết vé mỗi cuối tuần. Hàng năm, hơn 1 triệu lượt khách trong nước và quốc tế về Củ Chi để hiểu vì sao một trong những quân đội hùng mạnh nhất thế giới đã không thể chiến thắng trên chính mảnh đất 500.000 tấn bom này.
Củ Chi là vùng đất của những con người không chịu khuất phục.
Nhà văn Nguyễn Trung Thành
Điểm nổi bật không thể bỏ qua.
Đường hầm du lịch chính tại Bến Đình dài 20 mét và đã được mở rộng lên khoảng 80 cm chiều rộng và 80 cm chiều cao — vẫn đủ thấp để phải khom lưng hoàn toàn. Tại Bến Dược, một đoạn hầm nguyên bản (khoảng 60 cm × 60 cm) dành cho những ai muốn trải nghiệm kích thước thật; chỉ người có vóc dáng nhỏ mới chui qua được mà không cần cởi giày. Cả hai điểm đều thắp bóng vàng công suất thấp cách nhau vài mét — đủ thấy khúc ngoặt tiếp theo nhưng không đủ để xua tan cảm giác chật hẹp của không gian từng chứa hàng nghìn con người.
Khu trưng bày ngoài trời có tám loại bẫy phục dựng: tre đòn gánh, hầm chông xoay, hộp chông bốn cạnh và bẫy lật — tất cả làm từ tre vót nhọn, phế liệu quân sự Mỹ tái chế và dây thép thu hồi. Hướng dẫn viên biểu diễn cơ chế kích hoạt từng loại; du khách có thể thử kéo cần gỗ để xem bước chân đúng trọng lượng sẽ kích hoạt cơ chế như thế nào. Điều khiến hầu hết du khách ngạc nhiên không phải là sự phức tạp mà là sự tối giản — những vũ khí này không cần cơ sở sản xuất, chỉ cần thời gian, tre và sự khéo léo.
Sắn luộc được phục vụ tại một nhà lá gần cửa hầm tại cả Bến Đình và Bến Dược — du khách nhận một đĩa nhỏ sắn thái lát cùng chén muối đậu phộng rang giã thô. Sắn trồng trên đất đỏ giàu sắt của Củ Chi có kết cấu khô và nhiều bột hơn so với các giống nhiệt đới bán ở chợ thành phố, và muối đậu phộng — hạt muối to hơn muối ăn thường, có vị đắng nhẹ như khói — là gia vị duy nhất thêm vào. Hướng dẫn viên giải thích rằng vào những ngày đường tiếp tế bị cắt đứt, đây là thứ ăn duy nhất; những ngày khá hơn thì thêm tôm khô hoặc mắm cá.
Du khách có thể mua đạn và bắn thử súng AK-47 hoặc M16 tại trường bắn ngay trong khuôn viên. Đây là trải nghiệm thu hút nhiều du khách, đặc biệt từ Mỹ và Châu Âu, và là một cách để cảm nhận trực tiếp sức nặng và tiếng nổ của vũ khí chiến tranh — điều mà hàng triệu người đã sống qua trên mảnh đất này.
Khánh thành năm 1995 trong khuôn viên khu di tích Bến Dược, ngôi đền mang tháp tưởng niệm cao 10,6m và 45.666 tấm bia đá khắc tên từng liệt sĩ đã hy sinh tại Củ Chi — công trình tưởng niệm tập thể lớn nhất Đông Nam Bộ. Mỗi năm vào ngày 27 tháng 7, hàng chục nghìn người về đây thắp nhang và đọc tên từng người lính. Không gian xanh mát và trang nghiêm này thường làm du khách lặng người sau khi trải qua những phần trình diễn sôi động hơn của khu di tích.
Chọn tour khởi hành lúc 7–8 giờ sáng để đến nơi trước khi nắng gắt nhất. Mang theo quần áo tối màu vì địa đạo bùn đất đỏ có thể dây bẩn quần áo. Muốn trải nghiệm tour đêm Trăng chiến khu (399.000 đ) — hãy đặt trước ít nhất 1 tuần qua website chính thức vì luôn hết vé cuối tuần.
Cách tham quan & di chuyển.
Cách di chuyển
Địa đạo Củ Chi cách trung tâm TP.HCM khoảng 40–70 km tùy điểm. Tour trọn ngày khởi hành từ Quận 1 (khoảng 150.000–250.000 đ/người bao gồm xe và hướng dẫn viên) là lựa chọn tiện nhất — đặt qua các hãng lữ hành hoặc trực tiếp tại khách sạn. Bạn cũng có thể tự đến bằng xe máy thuê (tuyến QL22, đi khoảng 1,5 tiếng) hoặc xe buýt tuyến 13 từ bến xe An Sương đến Củ Chi. Ưu tiên khu Bến Dược (70 km) nếu muốn yên tĩnh, ít đông hơn khu Bến Đình (40 km) vốn thường đông tour đoàn.
Không nên bỏ lỡ
Mặc quần áo tối màu và giày kín ngón — địa đạo bùn đất đỏ sẽ dây bẩn quần sáng màu. Chui thử ít nhất một đoạn hầm gốc (không phải hầm đã mở rộng) để cảm nhận không gian thực sự. Dành thời gian tại Đền tưởng niệm liệt sĩ Bến Dược — 45.666 tấm bia khắc tên từng người lính. Mang đủ nước uống và kem chống nắng vì khu vực ngoài trời nắng gắt. Đặt tour đêm "Trăng chiến khu" (399.000 đ/người) trước ít nhất 1 tuần qua website khu di tích — diễn ra 18:00–20:40 theo lịch định kỳ hàng tháng, luôn hết vé cuối tuần.