Ngày 15 tháng 4 năm 1428, sau khi đánh đuổi hoàn toàn quân Minh ra khỏi đất nước sau 10 năm kháng chiến gian khổ, Lê Lợi đăng quang tại Đông Quan (Thăng Long), lập ra nhà Hậu Lê, lấy niên hiệu là Thuận Thiên và đặt lại tên nước là Đại Việt. Ông lấy hiệu là Lê Thái Tổ — vị hoàng đế đầu tiên của triều đại tồn tại lâu nhất trong lịch sử Việt Nam.
Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn (1418–1428) do Lê Lợi khởi xướng từ vùng rừng núi Thanh Hóa, ban đầu chỉ có vài trăm nghĩa quân nhưng dần lớn mạnh thành một đội quân quốc gia. Chiến lược "lấy yếu đánh mạnh, lấy ít địch nhiều" được Lê Lợi và quân sư Nguyễn Trãi áp dụng linh hoạt: dùng chiến tranh du kích, khai thác địa hình, và quan trọng nhất là tranh thủ lòng dân — "Chở thuyền là dân, lật thuyền cũng là dân" (Nguyễn Trãi).
Năm 1426–1427, nghĩa quân Lam Sơn giành liên tiếp các chiến thắng quyết định tại Tốt Động – Chúc Động (1426) và Chi Lăng – Xương Giang (1427), tiêu diệt và bắt sống hàng chục nghìn quân Minh. Tướng Liễu Thăng tử trận tại Chi Lăng, Vương Thông bị vây hãm ở Đông Quan buộc phải đàm phán. Nguyễn Trãi thay mặt Lê Lợi soạn thảo Bình Ngô đại cáo — bản tuyên ngôn độc lập hùng hồn nhất của dân tộc — để thông báo cho thiên hạ về chiến thắng.
Sự thành lập nhà Hậu Lê đánh dấu một kỷ nguyên rực rỡ trong lịch sử Việt Nam. Nhà Lê, đặc biệt dưới thời Lê Thánh Tông (1460–1497), đã đưa Đại Việt lên đỉnh cao về lãnh thổ, văn hóa và giáo dục: bộ luật Hồng Đức được ban hành (1483), Quốc Tử Giám được củng cố, hệ thống thi cử Nho giáo được hoàn thiện, và bản đồ toàn quốc lần đầu tiên được vẽ đầy đủ.
Truyền thuyết Hồ Gươm gắn liền với sự kiện này: Rùa thần đã nổi lên đòi lại thanh gươm thần mà Long Quân cho Lê Lợi mượn để đánh giặc. Kể từ đó, hồ Lục Thủy được đổi tên thành Hồ Hoàn Kiếm — "hồ trả gươm". Đây là biểu tượng văn hóa thiêng liêng của Hà Nội, là trái tim của thành phố trong hàng thế kỷ và cho đến tận ngày nay.