Ngày 2 tháng 9 năm 1945, tại Quảng trường Ba Đình, Hà Nội, trước hàng triệu đồng bào, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Đây là sự kiện lịch sử vĩ đại nhất trong lịch sử cận đại Việt Nam, đánh dấu sự chấm dứt gần một thế kỷ đô hộ của thực dân Pháp và lật đổ chế độ phong kiến tồn tại hàng nghìn năm.
Tuyên ngôn Độc lập do chính Chủ tịch Hồ Chí Minh soạn thảo mở đầu bằng trích dẫn từ Tuyên ngôn Độc lập Hoa Kỳ (1776) và Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền Pháp (1791): "Tất cả mọi người đều sinh ra có quyền bình đẳng. Tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được; trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc." Cách mở đầu táo bạo này vừa đặt Việt Nam ngang hàng với các dân tộc văn minh tiến bộ nhất thế giới, vừa dùng chính tư tưởng của phương Tây để phủ nhận quyền cai trị của họ.
Buổi lễ diễn ra trên lễ đài được dựng tại Quảng trường Ba Đình — nơi sau này trở thành nơi tổ chức mọi sự kiện trọng đại nhất của quốc gia. Hàng trăm nghìn người dân từ khắp nơi trong thành phố và các tỉnh lân cận đổ về. Giữa lễ đọc tuyên ngôn, Hồ Chí Minh dừng lại hỏi: "Đồng bào nghe tôi nói rõ không?" — câu hỏi giản dị nhưng gần gũi đến mức hàng triệu con tim đồng thanh đáp lại.
Tuyên ngôn Độc lập 1945 không chỉ là văn kiện pháp lý lập quốc mà còn là tác phẩm văn học chính trị xuất sắc, thể hiện tư tưởng nhân văn sâu sắc của Hồ Chí Minh và khát vọng độc lập, tự do của dân tộc Việt Nam. Văn kiện này được dịch ra hàng chục thứ tiếng và nghiên cứu tại nhiều trường đại học trên thế giới như một mẫu mực của văn kiện lập quốc.
Ngày 2/9 hàng năm là Quốc khánh nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, được tổ chức trọng thể trên cả nước với lễ diễu binh, bắn pháo hoa và các hoạt động văn hóa. Quảng trường Ba Đình — nơi đặt Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh và Nhà sàn Bác Hồ trong Khu Di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh — là địa điểm linh thiêng của quốc gia, thu hút hàng triệu lượt khách hành hương mỗi năm.