Lịch sử & câu chuyện.
Chợ Lớn — nghĩa đen là "Chợ Lớn" — là khu người Hoa lớn nhất Đông Nam Á, hình thành từ cuối thế kỷ 17 khi những người Hoa trốn tránh sự thay đổi triều đại ở Trung Quốc định cư tại vùng đất ngập nước phía Tây Sài Gòn. Họ chủ yếu là người Quảng Đông, Phúc Kiến, Triều Châu và Hải Nam — mỗi nhóm mang theo nghề nghiệp, văn hóa và phong tục riêng, cùng nhau xây dựng một cộng đồng biệt lập nhưng cực kỳ năng động. Hội quán — những tổ chức cộng đồng theo nhóm phương ngữ — là xương sống của đời sống xã hội Chợ Lớn, và nhiều hội quán trong số đó như Hội quán Nghĩa An, Hội quán Ôn Lăng hay Chùa Bà Thiên Hậu vẫn hoạt động với đầy đủ nghi thức truyền thống cho đến ngày nay.
Thương mại luôn là huyết mạch của Chợ Lớn — cộng đồng người Hoa từng kiểm soát phần lớn hoạt động thương mại bán buôn của toàn miền Nam, từ gạo, vải đến thuốc tây và kim loại. Dấu ấn này vẫn hiện rõ trên từng con phố: đường Hải Thượng Lãn Ông là phố thuốc Bắc với hàng trăm tiệm bán thảo dược; đường Lương Nhữ Học chuyên tơ lụa; đường Phùng Hưng nổi tiếng với đèn lồng và trang trí Tết. Ẩm thực Chợ Lớn là trải nghiệm riêng biệt hoàn toàn: hủ tiếu Triều Châu từ 5 giờ sáng, bánh bao Quảng Đông trong ngõ hẻm, chè tong sui nóng hổi chiều tà, và xá xíu lợn quay treo ngay trước cửa hàng.
Ngày nay, Chợ Lớn tiếp tục là khu vực năng động nhất và có bản sắc riêng biệt nhất của Thành phố Hồ Chí Minh. Khoảng 500.000 người Hoa vẫn sinh sống ở đây, duy trì ngôn ngữ, phong tục và lịch tiết lễ hội riêng. Tết Nguyên Tiêu (rằm tháng Giêng) ở Chợ Lớn là lễ hội đường phố lớn nhất thành phố — được Bộ VHTTDL công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể Quốc gia năm 2020 — với đoàn diễu hành hàng nghìn người, múa lân sư rồng và rước thần qua các hội quán từ đêm khuya đến tận sáng. Đây là không gian đô thị duy nhất tại Việt Nam nơi văn hóa Hoa và Việt cộng sinh tạo ra một thứ gì đó độc đáo hơn cả hai nguồn gốc.
Hệ thống hội quán của Chợ Lớn — Tuệ Thành, Nhị Phủ, Hà Chương, Nghĩa An, Ôn Lăng — là mạng lưới tương trợ cộng đồng hoạt động theo phương ngữ, không có nơi nào khác ở Việt Nam còn duy trì ở quy mô này. Mỗi hội quán phục vụ một nhóm phương ngữ khác nhau — Quảng Đông, Phúc Kiến, Hải Nam, Triều Châu — và vẫn tổ chức lễ hội riêng, duy trì quỹ tương trợ và điều hành nhà trẻ hoặc trường học. Đường Hải Thượng Lãn Ông chuyên về thuốc Bắc với hàng chục tiệm thuốc treo những túi thảo dược khô từ trần nhà xuống tận sàn; đường Lương Nhữ Học là trung tâm buôn bán đồ gốm và đồ tế lễ. Đây không phải là Chinatown dành cho du khách — đây là một hệ sinh thái đô thị đang sống, nơi mỗi con hẻm đều có ngôn ngữ riêng.
Chợ Lớn không phải là một khu phố — đó là một thành phố riêng đã sống bên cạnh Sài Gòn suốt ba thế kỷ, giữ nguyên tiếng Quảng Đông và hương trầm của nó dù thế giới xung quanh đã thay đổi bốn lần.
Trần Hữu Quang, Đô thị học lịch sử Sài Gòn, Nhà xuất bản Tổng hợp TP.HCM, 2014
Điểm nổi bật không thể bỏ qua.
Chùa Bà Thiên Hậu (Hội quán Tuệ Thành), xây dựng năm 1760 bởi cộng đồng người Quảng Đông, thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu — vị thần bảo hộ những người Hoa vượt biển sang Sài Gòn. Đặc điểm nổi bật nhất là lưới những vòng nhang khổng lồ treo từ xà mái, mỗi vòng cháy hai tuần và được người dâng cúng như lời nguyện cầu. Tượng hai vị thần tùy tùng — Thiên Lý Nhãn và Thuận Phong Nhĩ — đứng hai bên bàn thờ chính, sơn màu nguyên sắc rực rỡ theo phong cách nghệ thuật dân gian Lĩnh Nam.
Chợ Bình Tây được xây năm 1928 và tài trợ gần như hoàn toàn bởi thương nhân người Quảng Đông Quách Đàm, người đã tự nguyện hiến đất và kinh phí xây dựng cho chính quyền Pháp. Khác với Chợ Bến Thành, Bình Tây chủ yếu là chợ bán buôn: các sạp kinh doanh bao tải 50 kg hàng khô, thùng rau muối và gia vị số lượng lớn với giá không có ở chợ lẻ. Tháp trung tâm bốn mặt với mái cong kiểu Trung Hoa, đài phun nước sân trong và các tấm biển đá chạm khắc châm ngôn Hán văn khiến đây là một trong những công trình chợ Hoa kiều hoàn chỉnh nhất còn lại ở Đông Nam Á.
Các nhà hàng dim sum nổi tiếng nhất tập trung trên đường Triệu Quang Phục và Châu Văn Liêm, nhiều tiệm trong số đó hoạt động liên tục từ thập niên 1950. Lão Tiến Ký trên đường Lương Nhữ Học đặc biệt nổi tiếng với há cảo hấp trong rổ tre xếp sáu tầng; tiệm trà Thất Hiền trên Triệu Quang Phục phục vụ oolong cao nguyên cùng cơm nồi đất. Nên đến trước 7 giờ sáng cuối tuần để nhập hội cùng những thực khách người Quảng Đông thường xuyên, phần lớn đã ở tuổi bảy mươi, giữ nguyên bàn quen từ trước thống nhất.
Đám rước Nguyên Tiêu thường bắt đầu sau nửa đêm tại Hội quán Nghĩa An trên đường Nguyễn Trãi, đi qua các hội quán lớn — Tuệ Thành (Quảng Đông), Nhị Phủ (Phúc Kiến), Hà Chương (Hải Nam) — trước khi quay về lúc bình minh. Mỗi vị thần được rước trên kiệu gỗ chạm trổ tinh xảo trong tiếng trống, cồng và pháo nổ khắp phố. Việc công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2020 bảo vệ chính thức lộ trình và trình tự nghi lễ, nhưng không khí thực tế — khói thuốc súng, tiếng trống năm phương ngữ hòa quyện — không có văn bản nào ghi chép nổi.
Đến vào sáng thứ Bảy hoặc Chủ Nhật để bắt kịp bữa sáng dim sum đông vui nhất tuần. Người Hoa lớn tuổi ở đây rất thân thiện và sẵn lòng chỉ các món ngon nếu bạn hỏi thăm.