Lịch sử & câu chuyện.
Bến Nhà Rồng được xây dựng năm 1863 ngay sau khi Pháp chiếm Sài Gòn, phục vụ như trụ sở của Công ty Vận tải Đường biển Pháp (Messageries Maritimes). Tên gọi "Nhà Rồng" xuất phát từ hai con rồng gốm trang trí trên mái nóc theo phong cách Nam Bộ — chi tiết kiến trúc kết hợp giữa công năng thực dân và mỹ thuật bản địa hiếm thấy trong các công trình cùng thời. Tòa nhà nằm ngay bên bờ sông Sài Gòn, từng là điểm xuất phát của mọi chuyến tàu sang Pháp, và là cửa ngõ của cả Đông Dương qua đó hàng hóa, binh lính và ý tưởng chính trị từ châu Âu đổ vào. Đây là nơi giao thoa giữa hai thế giới — thuộc địa và bản địa — trên mảnh đất mà sau này trở thành thành phố lớn nhất Việt Nam.
Ngày 5 tháng 6 năm 1911, một người thanh niên 21 tuổi tên Nguyễn Tất Thành — sau này là Chủ tịch Hồ Chí Minh — xuống tàu Amiral Latouche-Tréville tại bến này để bắt đầu hành trình 30 năm bôn ba tìm đường cứu nước. Sự kiện đó biến Bến Nhà Rồng thành một trong những di tích lịch sử quan trọng nhất Việt Nam. Năm 1979, tòa nhà được chuyển đổi thành Bảo tàng Hồ Chí Minh (Chi nhánh TP.HCM), trưng bày hơn 10.000 hiện vật liên quan đến cuộc đời và sự nghiệp của lãnh tụ — từ những tờ báo và sách ông đọc trong thời gian bôn ba đến những di vật từ Hội nghị Paris 1973.
Ngày nay, Bến Nhà Rồng nằm trong khu vực cảng Sài Gòn đang được quy hoạch lại thành không gian đô thị ven sông, với kế hoạch biến bờ Đông sông Sài Gòn thành tuyến đi bộ kết nối công viên và văn hóa. Vị trí của bến — nhìn thẳng sang đô thị phát triển Thủ Thiêm bên kia sông với những tòa nhà kính hiện đại — tạo nên một sự đối thoại kiến trúc giữa quá khứ và tương lai mà ít thành phố nào trên thế giới có được. Mỗi buổi chiều, người Sài Gòn ngồi trên bậc thềm bờ sông nhìn tàu thuyền qua lại, và có lẽ không phải ai cũng biết rằng chính nơi đây, hơn một thế kỷ trước, một người thanh niên đã đặt chân lên tàu và bắt đầu thay đổi lịch sử.
Sau năm 1975, tòa nhà được bàn giao cho chính quyền và chuyển đổi thành Bảo tàng Hồ Chí Minh chi nhánh Thành phố Hồ Chí Minh, khai trương năm 1979. Đợt trùng tu lớn năm 1993 đã khôi phục mái ngói vàng và hai con rồng, đồng thời hiện đại hóa hệ thống trưng bày bên trong. Năm 2023, bảo tàng hoàn thành đợt nâng cấp toàn diện với các bảng thông tin song ngữ mới và phòng trưng bày kỹ thuật số tương tác. Hàng năm, ngày 5 tháng 6 là ngày cao điểm tham quan nhất khi hàng nghìn người đến dâng hoa tại bến cảng lịch sử.
Ngày 5 tháng 6 năm 1911, anh thanh niên 21 tuổi Nguyễn Tất Thành xuống tàu tại bến này với bàn tay trắng và một tên mới — Văn Ba — để bắt đầu hành trình 30 năm tìm đường cứu nước.
Hồ Chí Minh — Biên niên tiểu sử, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, 2006
Điểm nổi bật không thể bỏ qua.
Một tấm bảng đồng kỷ niệm gắn trên tường phía sông đánh dấu chính xác bến tàu của tàu Amiral Latouche-Tréville, khắc ngày 5 tháng 6 năm 1911. Đứng trên những bậc thang đá dẫn xuống mặt nước, du khách nhìn sang khu đô thị mới Thủ Thiêm — một đối chiếu thú vị giữa điểm xuất phát năm 1911 và Việt Nam hiện đại nhất. Dòng chữ trên bảng được hàng triệu học sinh Việt Nam học thuộc: "Người ra đi tìm đường cứu nước."
Hai con rồng bằng đất nung được đặt hàng từ các nghệ nhân địa phương khi xây dựng năm 1863, là một trong những ví dụ hiếm hoi về họa tiết trang trí Hoa-Việt được tích hợp vào kiến trúc thuộc địa Pháp tại Sài Gòn. Mỗi con rồng quay mặt ra ngoài từ đỉnh mái ngói vàng trung tâm, vảy sơn xanh lá đậm và vàng. Hai con rồng được trùng tu năm 1993 trước khi tòa nhà chuyển thành bảo tàng, và hình ảnh chúng nay xuất hiện trên logo chính thức của bảo tàng.
Trong số các hiện vật quan trọng nhất là bản sao nhật ký tàu ghi "Văn Ba, phụ bếp" — bí danh Hồ Chí Minh dùng để lên tàu. Phòng 3 trưng bày các tờ báo thời kỳ từ Paris, London và New York mà Nguyễn Tất Thành đọc trong những năm ở châu Âu, có chú thích bằng chính nét chữ của ông. Một gian riêng biệt truy tìm hành trình của ông qua hơn 30 quốc gia trên 5 châu lục trước khi trở về Việt Nam năm 1941.
Từ sân thượng phía sông của bảo tàng — một nền đá hẹp ngay phía trên mặt nước — con đường hành trình năm 1911 qua sông Sài Gòn ra biển vẫn còn thông thoáng. Góc chụp ảnh đẹp nhất là phía Đông sân thượng vào lúc bình minh, khi mặt sông yên lặng và không còn tàu thuyền. Buổi sáng sớm tại đây cho cảm giác bình lặng khác hẳn với sự náo nhiệt du lịch ban ngày.
Đến vào buổi sáng từ thứ Ba đến thứ Năm để tránh đông và có không gian yên tĩnh để chiêm nghiệm. Bảo tàng có thuyết minh bằng tiếng Anh theo yêu cầu tại quầy lễ tân.