Ngày 2 tháng 7 năm 1976, tại kỳ họp đầu tiên của Quốc hội nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam khóa VI, Sài Gòn – Gia Định chính thức được đổi tên thành Thành phố Hồ Chí Minh, để tưởng nhớ Chủ tịch Hồ Chí Minh — người lãnh đạo vĩ đại đã cống hiến cả cuộc đời cho nền độc lập và thống nhất của Tổ quốc.
Chủ tịch Hồ Chí Minh (1890–1969) sinh ra ở Nghệ An, rời quê hương từ năm 21 tuổi để tìm đường cứu nước, trải qua hơn 30 năm bôn ba tại Pháp, Liên Xô, Trung Quốc và nhiều quốc gia khác. Ông đã đọc Tuyên ngôn Độc lập khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ngày 2/9/1945 tại Hà Nội, và lãnh đạo cuộc kháng chiến chống Pháp đến thắng lợi tại Điện Biên Phủ năm 1954. Ông mất ngày 2/9/1969, sáu năm trước khi đất nước thống nhất.
Việc đặt tên thành phố lớn nhất miền Nam theo Chủ tịch Hồ Chí Minh là quyết định mang tính biểu tượng sâu sắc — ghi nhận công lao của người lãnh tụ đã suốt đời đấu tranh cho sự kiện thống nhất lịch sử mà ông không kịp chứng kiến. Cùng ngày, hai miền Nam Bắc chính thức thống nhất thành một nhà nước duy nhất.
Tuy nhiên, tên gọi "Sài Gòn" không hề biến mất. Trong đời sống hàng ngày, người dân vẫn quen dùng "Sài Gòn" để chỉ vùng trung tâm thành phố (đặc biệt là khu vực Quận 1), và cái tên này tồn tại song song như một lớp ký ức văn hóa đặc biệt của hàng triệu người. Các tên gọi như "dân Sài Gòn", "cơm Sài Gòn", "phong cách Sài Gòn" vẫn được dùng rộng rãi và không mang hàm ý chính trị.
Thành phố Hồ Chí Minh ngày nay là đô thị lớn nhất Việt Nam với diện tích hơn 2.000 km² và dân số chính thức khoảng 9,3 triệu người (chưa kể dân số thực tế ước tính trên 13 triệu). Thành phố đóng góp khoảng 22–27% GDP cả nước và là trung tâm tài chính, thương mại, văn hóa hàng đầu của Việt Nam và khu vực Đông Nam Á.